1 lipca 2026 roku w serwisie YouTube oraz na platformie śląskaopinia.pl ukazał się nowy odcinek podcastu „Zielona Śląska Opinia”, prowadzonego przez Patryka Białasa. Rozmowa z Aliną Pogodą, przedstawicielką Polskiej Zielonej Sieci, poświęcona jest dotychczasowym efektom wdrażania Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (FST) w Polsce oraz wyzwaniom związanym z planowanym wygaszeniem tego instrumentu po 2027 roku. Punktem wyjścia do dyskusji stał się najnowszy raport Instytutu Badań Strukturalnych (IBS), podsumowujący realizację projektów transformacyjnych.

Ponad 10 miliardów złotych na zmianę oblicza polskich subregionów

Z danych przedstawionych w raporcie IBS wynika, że do 1 marca 2026 roku do pięciu polskich regionów węglowych objętych wsparciem (województwo śląskie, Wielkopolska Wschodnia, region bełchatowski, subregion wałbrzyski oraz Małopolska Zachodnia) trafiło łącznie ponad 10 miliardów złotych z FST (unijnego instrumentu finansowego przeznaczonego na łagodzenie społecznych i gospodarczych skutków przechodzenia na gospodarkę niskoemisyjną).

Środki te przełożyły się na objęcie wsparciem blisko 100 tysięcy osób oraz zaplanowanie utworzenia około 5 tysięcy nowych miejsc pracy. Wbrew obiegowej opinii, że FST finansuje głównie zieloną energię, największą część budżetu przeznaczono na kapitał ludzki, rynek pracy i włączenie społeczne (27%), przedsiębiorczość oraz innowacje (23%), a także inwestycje środowiskowe i adaptacyjne (23%). Na projekty stricte energetyczne i termomodernizacyjne przeznaczono 21% alokacji.

Do kluczowych efektów systemowych eksperci zaliczają budowanie nowych specjalizacji gospodarczych, jak Katowicki Hub Gamingowo-Technologiczny oraz wymuszenie strategicznego planowania i międzygminnej współpracy w samorządach.

Nierównomierny podział środków i trzy modele transformacji

W rozmowie zwrócono uwagę na problem nierównomiernego dostępu do funduszy. Struktura konkursowa premiuje samorządy o wysokiej zdolności administracyjnej (np. Katowice), podczas gdy mniejsze gminy górnicze i powiaty bezpośrednio uzależnione od wydobycia węgla (m.in. Jastrzębie-Zdrój, powiat wodzisławski czy pszczyński) pozyskują proporcjonalnie mniejsze wsparcie. Jako rozwiązanie tego problemu zaproponowano wprowadzenie wskaźnika wrażliwości transformacyjnej, dedykowanych puli środków oraz zwiększenie wsparcia doradczego dla mniejszych jednostek.

W analizie wskazano również na zróżnicowane wyzwania stojące przed poszczególnymi obszarami:

  • Model transformacji aktywnego górnictwa (Śląsk): Działania o charakterze mitygacyjnym (łagodzącym i stopniowym), ukierunkowane na przeprowadzenie rynku pracy i branż około-górniczych przez długofalowy proces restrukturyzacji.
  • Model wygaszenia dominującego kompleksu (Wielkopolska Wschodnia, Bełchatów): Konieczność przeciwdziałania zjawisku gwałtownego luki zatrudnieniowej po wygaszeniu zagłębi paliwowo-energetycznych poprzez natychmiastowe tworzenie nowych miejsc pracy w sektorze MŚP (małych i średnich przedsiębiorstw) oraz OZE (odnawialnych źródeł energii).
  • Model transformacji pośredniej i postindustrialnej (Wałbrzych, Małopolska Zachodnia): Skupienie na radzeniu sobie ze skutkami wcześniejszych, często niekontrolowanych zamknięć zakładów, walce z depopulacją (wyludnianiem się terenów) oraz poprawie jakości usług publicznych.

Widmo luki finansowej po 2027 roku

Najważniejszą przestrogą płynącą z podcastu jest zapowiedź zakończenia funkcjonowania odrębnego Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji w nowej perspektywie finansowej Unii Europejskiej na lata 2028–2034.

Według uczestników rozmowy, nagłe przerwanie dedykowanego wsparcia niesie ze sobą ryzyko wyhamowania rozpoczętych procesów inwestycyjnych, niepewności dla przedsiębiorców oraz naruszenia umowy społecznej z mieszkańcami, którzy zaakceptowali odchodzenie od węgla pod warunkiem stałego wsparcia ze strony UE i państwa. Jako kluczową rekomendację wskazano konieczność wywalczenia przez polski rząd osobnych zapisów i wydzielonych środków dla regionów górniczych (w tym dotąd pomijanych zagłębi w Turowie i Bogdance) w ramach ogólnych krajowych i regionalnych programów operacyjnych.

Autor: MJ

Źródło: 1.