Raport autorstwa dra Marka Wolanina pt. „Analiza strategii transformacji Subregionu Turów w ujęciu wielopoziomowym” (Zgorzelec 2026, projekt TriLand w programie Interreg Polska–Saksonia 2021–2027) przedstawia diagnozę sytuacji społeczno-gospodarczej, demograficznej i przestrzennej powiatów zgorzeleckiego i lubańskiego w bezpośrednim powiązaniu z niemieckim powiatem Görlitz oraz czeskim Krajem Libereckim. Subregion Turów, zlokalizowany w tzw. Worku Turoszowskim na styku trzech granic, został formalnie wyodrębniony w unijnych dokumentach planistycznych jako obszar wymagający restrukturyzacji w ramach Europejskiego Zielonego Ładu. Powiat zgorzelecki został jednak wykluczony z unijnego Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (FST, instrumentu finansowego UE wspierającego regiony węglowe w odchodzeniu od paliw kopalnych) z powodu przedłużenia koncesji na wydobycie węgla do 2044 r., co naruszyło unijny wymóg wiążącego harmonogramu dekarbonizacji (redukcji emisji dwutlenku węgla) do 2030 r..
Pod względem demograficznym oba polskie powiaty notują pogłębiający się ubytek ludności. Według danych GUS z 31 grudnia 2025 r. powiat zgorzelecki liczył 84 337 mieszkańców, charakteryzując się skupieniem blisko 60% populacji w dwóch miastach – Zgorzelcu i Bogatyni. Przyrost naturalny ukształtował się tam na poziomie -8,98 na 1000 osób, saldo migracji wyniosło -0,8 na 1000 osób, a stopa bezrobocia 5,5%. Z kolei powiat lubański, zamieszkany przez 50 909 osób, wykazuje większą gęstość zaludnienia (118 os./km²), lecz notuje wyższe bezrobocie (7,7%), silniejszy odpływ mieszkańców (saldo migracji -2,0 na 1000 osób) oraz przyrost naturalny na poziomie -7,82 na 1000 osób. Łącznie oba powiaty kurczą się w tempie ok. 9,8 osoby na 1000 mieszkańców rocznie, przy czym ponad połowę rejestrowanych bezrobotnych stanowią kobiety. Struktura osadnicza powiatu lubańskiego charakteryzuje się dużym rozproszeniem – od turystycznego Świeradowa-Zdroju po Platerówkę liczącą poniżej 1,5 tys. mieszkańców.
W sferze gospodarczej analiza dynamiki produkcji przemysłowej (wskaźnik IPI) ujawnia zjawisko paradoksu dojrzałego przemysłu (utraty dynamiki i elastyczności innowacyjnej przez ugruntowane, tradycyjne sektory gospodarki). Powiat zgorzelecki w latach 2010–2025 odnotował spadek realnej produkcji o -42%, co wynika ze stopniowego ograniczania działalności Kompleksu Turów. W tym samym okresie powiat lubański zwiększył produkcję o 152%, rozwijając sektor małych i średnich przedsiębiorstw oraz przetwórstwo w strefach ekonomicznych. Nasycenie podmiotami gospodarczymi w rejestrze REGON na 10 tys. osób w wieku produkcyjnym jest w powiecie lubańskim o ponad 25% wyższe (2 483,8) niż w zgorzeleckim (1 983,2), co odzwierciedla wieloletnie uzależnienie zgorzeleckiego rynku pracy od jednego koncernu energetycznego.
Sytuacja finansowa samorządów pozostaje stabilna i mieści się w ustawowych limitach zadłużenia. Łączne zadłużenie badanych jednostek wynosi ponad 386,8 mln zł przy wydatkach przekraczających 1,61 mld zł, co daje średni poziom zadłużenia 25,35% w powiecie zgorzeleckim oraz 21,47% w lubańskim. Największe zobowiązania finansowe posiadają miasto Zgorzelec (124,99 mln zł długu, co stanowi 48,46% budżetu) oraz miasto Lubań (62,65 mln zł długu, 38,03% budżetu), co ogranicza ich możliwości zaciągania kolejnych kredytów komercyjnych. Bogatynia, pomimo 49,5 mln zł długu, notuje bezpieczny wskaźnik 17,44% dzięki wysokim dochodom podatkowym z kopalni i elektrowni. Finansowym ewenementem jest gmina Platerówka, która deklaruje 0,00% długu. Budżet powiatu lubańskiego wykazuje przy tym większą zależność od państwowej subwencji wyrównawczej (stanowiącej 3–4% jego dochodów) niż budżet powiatu zgorzeleckiego (1,5–2%).
Istotnym elementem struktury społecznej subregionu są organizacje pozarządowe (NGO). W powiecie zgorzeleckim zarejestrowanych jest ponad 480 podmiotów, z czego ponad 65% zlokalizowanych jest w Zgorzelcu i Bogatyni. W powiecie lubańskim działa ponad 250 organizacji, a ich rozkład wykazuje podział funkcyjny: Lubań stanowi centrum usług socjalnych i opieki, Świeradów-Zdrój skupia inicjatywy turystyczno-rekreacyjne, natomiast rejon Leśna–Pobiedna–Wolimierz jest ośrodkiem działalności ekologicznej, artystycznej i rzemieślniczej. Na obszarach wiejskich w obu powiatach główny filar kapitału społecznego stanowią Ochotnicze Straże Pożarne (OSP) oraz Koła Gospodyń Wiejskich (KGW).
Przegląd gminnych i powiatowych dokumentów strategicznych oraz Strategii Rozwiązywania Problemów Społecznych (SRPS, dokumentów planistycznych diagnozujących kwestie socjalne i określających działania profilaktyczne) wykazuje zbieżność celów, lecz ujawnia problem ich desynchronizacji czasowej wynikający z odrębnych regulacji ustawowych. W polityce społecznej samorządy obu powiatów odchodzą od tradycyjnego wsparcia instytucjonalnego na rzecz deinstytucjonalizacji (przenoszenia opieki ze stacjonarnych domów opieki do usług świadczonych w miejscu zamieszkania). Priorytetem staje się tworzenie Centrów Opiekuńczo-Mieszkalnych (COM), rozwój mieszkań treningowych oraz asystencji osobistej. W obszarze infrastruktury technicznej cele koncentrują się na likwidacji wykluczenia komunikacyjnego (np. rozwój zintegrowanego transportu autobusowego IZERKA), rozbudowie kanalizacji wiejskiej, inwestycjach w odnawialne źródła energii (OZE) oraz tworzeniu ponadlokalnych sieci tras rowerowych wzdłuż Pogórza Izerskiego i doliny Nysy.
Współpraca transgraniczna opiera się na relacjach z niemieckim powiatem Görlitz oraz czeskim Krajem Libereckim w ramach Euroregionu Nysa. Powiat Görlitz realizuje program transformacji strukturalnej koordynowany przez spółkę ENO (Entwicklungsgesellschaft Niederschlesische Oberlausitz mbH). Opiera się on na instytutach badawczych (CASUS, Towarzystwo Fraunhofera), szkolnictwie wyższym (Wyższa Szkoła Zittau/Görlitz), bezzwrotnych dotacjach do 40% kosztów inwestycji dla przedsiębiorstw oraz kampanii osiedleńczej „Unbezahlbarland”, mającej przyciągać specjalistów i rodziny. W układzie Zgorzelec–Görlitz wdrażana jest koncepcja Europa-Miasta, obejmująca selektywną integrację funkcji komunalnych, edukacyjnych i ratowniczych. Do flagowych przedsięwzięć należą projekty „UNITED HEAT” (budowa transgranicznego połączenia ciepłowniczego dążącego do redukcji 50 tys. ton CO₂ rocznie do 2030 r.), „CRossWATER” (cyfrowe monitorowanie zasobów wód podziemnych) oraz „Energizing Borders” (ułatwienia w transgranicznym przesyle energii). Z kolei czeski Kraj Liberecki wnosi potencjał nanotechnologiczny Uniwersytetu Technicznego w Libercu (TUL) oraz tradycje szklarskie klastra Crystal Valley. Do głównych barier w relacjach transgranicznych należą asymetria finansowa (znacznie wyższe dotacje po stronie saksońskiej), różnice legislacyjne oraz bariera językowa.
Wygaszenie Kompleksu Turów stanowi główne wyzwanie transformacyjne dla subregionu. Grupa PGE zatrudnia bezpośrednio 3,6–4,0 tys. pracowników (ok. 2,4 tys. w kopalni i 1,2 tys. w elektrowni), natomiast sieć lokalnych poddostawców i spółek kooperujących obejmuje kolejne 3,0–4,0 tys. miejsc pracy, co tworzy łączną pulę ok. 7,5 tys. zagrożonych etatów. Zmiana ta wiąże się także z ubytkiem wpływów samorządowych z podatków od nieruchomości i opłat eksploatacyjnych (ustawowych opłat z tytułu wydobywania kopalin). W raporcie zestawiono trzy warianty rozwoju sytuacji: scenariusz transformacji nieplanowanej („dzikiej”), grożący wzrostem bezrobocia do kilkunastu procent, załamaniem rynku nieruchomości i zapaścią usług publicznych; scenariusz absorpcji przez rynki sąsiednie (model sypialniany), w którym mieszkańcy dojeżdżają do pracy w Saksonii lub Czechach, lecz tracona jest lokalna baza podatkowa; oraz wariant transformacji kontrolowanej z kompensacją, oparty na wyprzedzających inwestycjach w OZE, logistykę w korytarzu autostrady A4 i przemysł zaawansowany.
W podsumowaniu raport wskazuje rekomendowane kierunki interwencji publicznej. W sferze gospodarczej rekomenduje się maksymalne wykorzystanie ulg podatkowych w specjalnych strefach ekonomicznych, rozwój inkubatorów dla mikrofirm oraz utworzenie Polsko-Niemieckiego Parku Przemysłowo-Usługowego i Centrum Usług Wspólnych BPO/SSC (outsourcingu procesów biznesowych). W polityce społeczno-mieszkaniowej postuluje się budowę tanich mieszkań na wynajem w ramach Społecznych Inicjatyw Mieszkaniowych (SIM, spółek gminnych budujących mieszkania czynszowe z opcją dojścia do własności), wprowadzenie samorządowego „bonu osiedleńczego” oraz zapewnienie pełnej dostępności żłobków i przedszkoli. Na poziomie transgranicznym zalecono uruchomienie dualnego kształcenia zawodowego (systemu łączącego naukę teorii w szkole z praktyką u zagranicznych pracodawców) we współpracy z uczelniami w Zittau i Dreźnie, powołanie transgranicznego centrum opieki medyczno-senioralnej z udziałem niemieckich kas chorych oraz formalne utworzenie Związku Zintegrowanych Inwestycji Terytorialnych (ZIT, formuły partnerstwa samorządów służącej wspólnemu pozyskiwaniu i wdrażaniu dotacji unijnych) dla całego Subregionu Turów.
